Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem
Oficjalna strona Muzeum Tatrzańskiego: www.muzeumtatrzanskie.pl
Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego
założone zostało w roku 1888 przez grono przyjaciół doktora Tytusa
Chałubińskiego (1820-1889), dla uczczenia go jako odkrywcy wartości
leczniczych Zakopanego, wybitnego warszawskiego lekarza, uczonego i
społecznika, wielkiego miłośnika Tatr i góralszczyzny. Aby zrealizować ten
pomysł, założyciele powołali Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego im. Dra
T.Chałubińskiego. Jednym z zadań Towarzystwa było szukanie środków, sposobów
urządzenia i rozwoju muzeum. Pierwsza ekspozycja mieściła się w wynajętym
przez Towarzystwo, nieistniejącym już dziś domu na Krupówkach. Najstarsze
zbiory, na które składały się kolekcje: botaniczna, geologiczna, zoologiczna
oraz etnograficzna i zaczątek biblioteki, zgromadzone zostały drogą darów i
kupna całych kolekcji z rąk prywatnych zbieraczy.
W czasie kiedy Muzeum Tatrzańskie powstawało - a nawet wcześniej - istniały
już na Podhalu początki muzealnictwa. W latach 60-tych właściciel dóbr
zakopiańskich, Edward Homolacs, udostępniał, nielicznym jeszcze wtedy
turystom, swoją kolekcję ptaków i ssaków tatrzańskich a w roku 1876 Towarzystwo
Tatrzańskie próbowało zorganizować "muzeum tatrzańskie". Lata 80-te to początki
pierwszych kolekcji rzemiosła i sztuki ludowej. Zbiory etnograficzne gromadzili
wówczas: Róża z Potockich hr. Raczyńska, Maria i Bronisław
Dembowscy, Zygmunt Gnatowski. Ich zbiory trafiły później do Muzeum
Tatrzańskiego.
W roku 1892 Towarzystwo doprowadziło do budowy własnej siedziby.
Stało się to możliwe dzięki darowiźnie spadkobierców dra Tytusa
Chałubińskiego, którzy ofiarowali Towarzystwu parcelę budowlaną. Autorem
projektu budynku był warszawski architekt Józef Pius Dziekoński. W tym
samym roku zbiory przeniesiono do nowego budynku.
Ostatnie lata XIX i początek XX w.to okres zmniejszenia się aktywności
Towarzystwa nad organizacją placówki o czym świadczy brak artykułów i wzmianek
w prasie. W roku 1900 pojawiły się w prasie głosy krytyczne pod adresem Muzeum:
krytykowano zwłaszcza dział etnograficzny za przypadkowość doboru eksponatów i
brak pomysłowości w ich eksponowniu.
Lata przed pierwszą wojną światową to przełamanie stagnacji i działalność w
dwóch kierunkach: gromadzenia drogą darów i zapisów środków finansowych na
budowę murowanego gmachu muzealnego oraz powiększania zbiorów muzealnych.
Dzięki ofiarności szeregu osób jak prezesa Towarzystwa Zygmunta Gnatowskiego
czy Bronisławy i Kazimierza Dłuskich, środki na budowę nowego gmachu
wzrastały. Równocześnie prowadzono prace nad projektem gmachu muzealnego. W
1911 roku Towarzystwo przyjęło do realizacji plany opracowane przez zawodowego
architekta Franciszka Mączyńskiego. Projekt Mączyńskiego spotkał się z ostrą
krytyką Stanisława Witkiewicza, twórcy stylu zakopiańskiego, do którego
zwrócono się o opinię. W rezultacie, projekt techniczny budynku w stylu
zakopiańskim wg. koncepcji Stanisława Witkiewicza, opracował Franciszek
Mączyński. Budowę nowego gmachu rozpoczęto w 1913 roku. Wybuch I wojny
światowej przerwał prace. Po ustaniu działań wojennych Towarzystwo, pomimo
trudnej sytuacji gospodarczej kraju, przystąpiło do budowy gmachu. Budowę
ukończono w roku 1920 na tyle, że możliwe było przeniesienia zbiorów.
W roku 1920 prezesem Towarzystwa Muzeum Tatrzańskiego został Juliusz Zborowski,
językoznawca, profesor nowotarskiego gimnazjum, znawca kultury ludowej
Podhala. W rok później objął stanowisko kierownika Muzeum a zarazem kustosza
działu etnograficznego. W roku 1922 Muzeum weszło w posiadanie największej
kolekcji etnograficznej, liczącej blisko 400 okazów, którą ofiarowała Maria
Dembowska. Życzeniem ofiarodawców było, aby kolekcja została umieszczona w
góralskiej chałupie. Warunek ten, z powodu braku środków finansowych został
spełniony połowicznie: w sali na parterze wykonano model w skali 1:1
przedstawiający dwie izby - "czarną" i "białą" rozdzielone sienią. W tej
nietypowej "gablocie" zbiory zostały udostępnione zwiedzającym.
Uroczyste otwarcie Muzeum Tatrzańskiego nastąpiło latem 1922 r. W nowym gmachu
udostępniono zwiedzającym dwie wystawy: etnograficzną na parterze i
przyrodniczą na I piętrze. W tym czasie nastąpiły również pewne zmiany
organizacyjne. Zarząd Towarzystwa, sprawujący dotąd całkowitą pieczę nad
Muzeum, przekazał część swoich funkcji Dyrekcji. Powołano tzw. Kuratorium
pełniące rolę rady naukowej. Rozpocżął się także okres pewnej stabilizacji
warunków finansowania Muzeum, bowiem po odzyskaniu przez Polskę niepodległości
Muzeum nie zostało wprawdzie upaństwowione, ale mogło liczyć na opiekę
Departamentu Nauki i subsydia państwowe. Zasadniczej rewizji uległa
przedwojenna koncepcja stworzenia w Muzeum stacji naukowej, centrum
wielokierunkowych badań nad Tatrami i Podhalem. Badania takie podjęły inne
ośrodki naukowe w kraju, a Muzeum włączyło się zapewniając naukowcom pokoje
gościnne. Dzięki istnieniu "Grand Hotelu Muzeum Tatrzańskiego" (tak żartobliwie
nazywano pokoje gościnne), Muzeum stało się swoistym centrum badań nad Tatrami
i Podhalem.
Lata międzywojenne to okres prężnej działalności placówki kierowanej przez
Juliusza Zborowskiego. Pomimo trudności finansowych, z jakimi borykało się
Muzeum, zdołano znacznie powiększyć zbiory. Pod koniec lat dwudziestych,
Juliusz Zborowski planował utworzenie trzech nowych działów: sztuki
nowoczesnej, rzemiosła artystycznego oraz historii Podhala. Plany te zostały
częściowo zrealizowane dopiero po II wojnie światowej.
Równolegle do działalności typowo muzealnej, Juliusz Zborowski starał się
włączyć Muzeum Tatrzańskie w działalność dotyczącą ochrony przyrody i ochrony
zabytków.Muzeum współpracowało z różnymi organizacjami i instytucjami jak:
Państwową Radą Ochrony Przyrody,Polskim Towarzystwem Tatrzańskim, Sekcją
Ochrony Tatr, konserwatorem zabytków okręgu krakowskiego. Dzięki współpracy w
dziedzinie ochrony zabytków zarysował się nowy model funkcjonowania muzeum
regionalnego, rozwinięty po II wojnie światowej w koncepcję "muzeum
przestrzennego". Dużą wagę przywiązywał Juliusz Zborowski do systematycznego
powiększania zbiorów biblioteki. Bibliofil z zamiłowania, sam prowadził
bibliotekę i zdołał zgromadzić cenne zbiory. Już w latach dwudziestych
rozpoczął działalność wydawniczą. Pierwszą publikacją wydaną przez Muzeum był
Rocznik Podhalański, którego kolejne tomy ukazały się dopiero po wojnie.
W latach międzywojennych w Muzeum miała swoją siedzibę stacja meteorologiczna a
obok mieściło się alpinarium, nad którym Muzeum sprawowało pieczę. Po wojnie
placówki te znalazły się w gestii innych instytucji.
Okres II wojny światowej Muzeum Tatrzańskie szczęśliwie przetrwało bez strat.
Po wojnie, w roku 1950, Muzeum zostało upaństwowione. Dzięki większej ilości
etatów i pewnej stabilizacji finansowej można było rozpocząć systematyczne
badania terenowe i opracowywanie zbiorów. Mógł rownież powstać trzeci dział
kolekcjonerski - artystyczno-historyczny oraz pracownia konserwatorska.
Powstanie w 1954 r. Tatrzańskiego Parku Narodowego odsunęło nieco Muzeum od
problematyki ochrony przyrody. Nadal jednak rozwijała się działalność
konserwatorska. Juliusz Zborowski współpracował z ówczesnym konserwatorem
zabytków. Dzięki tej współpracy otwarto dwie filie muzealne: jedną prezentującą
zbiory etnograficzne Szymańskich, drugą, pamiątki po znanym pisarzu, Kornelu
Makuszyńskim.
Juliusz Zborowski kierował Muzeum Tatrzańskim do roku 1965. Jako pierwszy
dyrektor Muzeum stworzył spójny i konsekwentnie realizowany program rozwoju
kierowanej przez siebie placówki. W następnych latach Muzeum systematycznie
powiększało się o nowe oddziały. W latach siedemdziesiątych, w okresie
zarządzania Muzeum przez Tadeusza Szczepanka, powstał dział ochrony zabytków,
zajmujący się remontami zabytkowych obiektów, położonych na terenie
działalności statutowej Muzeum. Obecnie Muzeum, kierowane przez Teresę
Jabłońską, kontynuuje zasadnicze kierunki swej działalności. W roku 1993 został
otwarty nowy oddział Muzeum Stylu Zakopiańskiego im. Stanisława Witkiewcza. W
nowych warunkach możliwa stała się bardziej intensywna działalność wydawnicza.
Reaktywowano Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego, którego zadaniem jest wspieranie
poczynań Muzeum Tatrzańskiego.
Zbigniew Ładygin ysladyg@cyf-kr.edu.pl
Dorota Gaczorek yagaczor@cyf-kr.edu.pl
Last update D&Z 22 February 1996