Lokacja Krakowa oraz dzieje dorzecza Prądnika na przestrzeni wieków
Pierwsza lokacja Krakowa miała miejsce w 1250 r. i podyktowana była zaspokojeniem potrzeb gospodarczych biskupstwa krakowskiego oraz powiększeniem dochodów przez ściągnięcie nowych osadników. Nowa lokacja na prawie magdeburskim odbyła się w 1257 r. Przywilej lokacyjny, wydany przez Bolesława Wstydliwego, wyznaczył granice miasta od północy i wschodu wg koryta rzeki Prądnik i stanowił podstawę prawną istnienia Krakowa oraz jego miejskiej organizacji. Rzeka Prądnik, która wyznaczała granice Krakowa od wschodu, wzięła swą nazwę od słowa "prąd", oznaczającego bystry nurt. Od nazwy rzeki przybrało nazwę kilka wsi leżących nad jej brzegami. Dla odróżnienia, każdej z nich dodano odpowiedni przymiotnik, a więc Prądnik Ojcowski, Czajowski, Korzkiewski, Biskupi (obecnie Biały) oraz Tyniecki (obecnie Czerwony). Rzeka bierze swój początek na terenie Sułoszowej, bije tam źródło o wydajności ok. 20 l/min, płynie przez całą Dolinę Ojcowską, gdzie zwana bywa Ojcowianką lub Sułoszówką, staczając się w dolinę Zielonek przybiera biały kolor od dużej zawartości osadu wapiennego. Od białego koloru wody przyjęła się nazwa Białucha, która obowiązuje równolegle z Prądnikiem aż do dziś. Jej dopływami są potoki: Sąspówka, Korzkiewka, Garliczanka, Bibiczanka, Sudół i Sudół Dominikański. Średni przepływ Prądnika to ok. 370 l/min. Cała powierzchnia dorzecza wynosi ok. 195km2, długość ok. 34 km.
Ujście jednej z odnóg Prądnika do Wisły znajdowało się w Blichu. W 1571 r. wysoka woda powodziowa zniszczyła tamy na Wiśle w okolicy Skałki i skierowała główny nurt Wisły do koryta, którym ta płynie do dziś. Stara Wisła, do której uchodził Prądnik, zaczęła tracić na znaczeniu. W 1655 r. wojska szwedzkie, w celu odcięcia wody pitnej oblężonemu miastu, skierowały główny nurt rzeki Prądnik przez drugą odnogę na Dąbie, gdzie do dzisiaj znajduje ujście w Wiśle.
Nad rzeką Prądnik stało w przeszłości wiele młynów (czyli urządzeń napędzanych kołem wodnym). Wyróżniano młyny takie jak np.: zbożowe, prochowe, tartaki, olejarnie, folusze, papiernie, kuźnie wodne. Młyny te nie były położone zbyt daleko Krakowa. Były one majątkiem atrakcyjnym dla nieczęsto zmieniających ich właścicieli, a nawet dzierżawców. Papiernie prądnickie były pierwszymi młynami tego typu w tym rejonie. Założycielem pierwszej z nich (na Prądniku Białym w 1491r.) był kupiec Fryderyk Schilling, produkujący papier ze znakiem wodnym podwójnego krzyża. W latach 1510-1562 r. papiernia Schillinga była wydzierżawiona słynnemu drukarzowi i księgarzowi Janowi Hallerowi i jego rodzinie.
W XIX wieku słynne były młyny prochowe z okolic Ojcowa, które wytwarzały 40% całej krajowej produkcji prochu strzelniczego.
Do dzisiaj w tym rejonie czynnych jest kilka młynów zbożowych. W różnych miejscach wzdłuż Prądnika do dzisiaj pozostały ślady dawnych młynówek, fundamentów młynów i resztek zapór.
Jak już pisałem, nad rzeką Prądnik leży również Prądnik Biały, niegdyś Biskupi. Swą pierwotną nazwę zawdzięcza przynależności od XIII w. do biskupstwa krakowskiego. W 1220 r. zamieszkiwali tu Duchacy, sprowadzeni ze Sławkowa przez biskupa Iwo Odrowąża, do prowadzenia pierwszego w Polsce szpitala - przytułku. Najazd Tatarów w 1241 r. spustoszył Prądnik, a zabudowania szpitalne zostały spalone. Po trzech latach od tego wydarzenia Duchacy przenieśli się do Krakowa, gdzie zbudowali nowy szpital i klasztor - w sąsiedztwie starego kościoła św. Krzyża. W latach 1545-1547 biskup krakowski Samuel Maciejowski zbudował na Prądniku Białym swoją letnią, warowną rezydencję - pałac biskupi, obecnie Dworek Białoprądnicki. Pozostałością po ogrodzie dawnego pałacu biskupiego jest drzewo Kościuszki, jeden ze starych jaworów, rosnących do dziś w parku Kościuszki. Według podań, pod tym drzewem odpoczywał naczelnik powstania 1794 r., Tadeusz Kościuszko. Stąd 1 IV 1794 r. wyruszył pod Racławice. Na mocy ustawy o wielkim Krakowie, z 1909 r. część Prądnika Białego, aż do potoku Sudół, została włączona do miasta, wchodząc w skład dzielnicy Krowodrza. W całości został włączony do Krakowa w 1941 r. Obecnie wchodzi w skład IV Dzielnicy miasta Krakowa.
|
